Słowo „projekcja” weszło do codziennego języka i, jak to bywa z psychologicznymi pojęciami w obiegu popularnym, zdążyło się po drodze pogubić.

Dziś „projekcja” oznacza dla wielu ludzi mniej więcej tyle: „to, co widzisz w innych, mówi o tobie”. I na tej podstawie zbudowano całą pseudoteorię, stosowaną do wszystkiego, co się nawinie. Efekt jest taki, że pojęcie psychologiczne, które miało być narzędziem wglądu, bywa dziś używane do uniewinniania sprawców i obwiniania ofiar. Albo do eskalacji wojen politycznych oraz wojny płci, która okazuje się jedną z większych porażek współczesnego internetu, dodatkowo wzmacnianą przez kapitalizm cyfrowy.

Gniew, lęk i wzajemna niechęć generują przecież zasięgi, a na emocjach i deficytach robi się dziś biznesy.

Zacznijmy więc od początku. Czym naprawdę jest projekcja?

W psychologii, projekcja oznacza przypisywanie innym własnych, nieuświadomionych treści psychicznych. Mogą to być cechy, impulsy, uczucia, intencje albo wewnętrzne konflikty, których nie chcemy, nie umiemy lub nie jesteśmy gotowi rozpoznać. Często chodzi o to, co wypierane, wstydliwe lub trudne do zaakceptowania, ale nie tylko. Czasem projektujemy także własne ideały, wyobrażenia i to, co chcielibyśmy w kimś zobaczyć.

Nie chodzi więc dosłownie o to, że „widzimy w innych to, co sami robimy”. Chodzi raczej o to, że widzimy w innych coś, co należy do naszego wewnętrznego świata, lecz zostało przeniesione na zewnątrz i przeżywane tak, jakby należało wyłącznie do drugiej osoby.

Dla przykładu: człowiek, który wypiera własną agresję, może widzieć agresorów wszędzie. Ktoś, kto nie może zaakceptować własnej potrzeby kontroli, może oskarżać potencjalnych partnerów o manipulację, choć nie ma ku temu podstaw. Osoba, która wstydzi się własnej seksualności, może postrzegać innych jako prowokujących, choć obiektywnie tak nie jest.

Projekcja nie jest świadomym kłamstwem, lecz zniekształceniem percepcji: przeżywamy własną treść psychiczną tak, jakby należała wyłącznie do drugiej osoby. Nie dotyczy ona samego faktu, lecz znaczeń, intencji i cech, które dopisujemy do tego faktu.

Skąd wiedzieć, że to projekcja, a nie trafna obserwacja?

W duchowości i terapii najważniejsze jest dotarcie do prawdy. To ona uzdrawia duszę, oddziela fakty od iluzji, czyli naszych nadinterpretacji, uproszczeń, uogólnień, przekłamań i tego wszystkiego, co wynika z nieświadomości. Nieświadomość, co warto podkreślić, rządzi w mniejszym lub większym stopniu naszym filtrem postrzegania, ale większość ludzi o tym nie wie.

Dlatego, gdy nazywamy prawdę, przebudzamy się w tym obszarze jestestwa. Prawda odsłonięta prowadzi do następnej prawdy, dlatego mówimy o tym, że przebudzenie trwa, dopóki rozwijamy swoją świadomość i chce nam się szukać rzetelnej wiedzy. Nawet najboleśniejsza prawda jest lepsza od pięknego kłamstwa, które fałszuje nam świat, innych ludzi i nas samych.

W mechanizmie projekcji pewnymi sygnałami ostrzegawczymi bywają intensywność reakcji, nieproporcjonalność emocji, obsesyjne myślenie o kimś albo silny przymus udowodnienia, że ta osoba jest zła, zepsuta czy niebezpieczna, mimo braku dowodów. Warto wtedy zatrzymać się i zapytać:

„Jakie mam dowody na to, że oni wszyscy są źli?

Co ta osoba lub grupa ludzi we mnie uruchamia?

Co we mnie samym nie chce być zobaczone?”.

Taka reakcja może wynikać z nadmiernego lęku, zranienia albo nieprzepracowanej traumy. Projekcja pokazuje to, czego w sobie nie akceptujemy i czego jeszcze nie objęliśmy świadomością. Może wskazywać na zasób, którego nie wyraziliśmy w bezpieczny sposób. Pokazuje to, nad czym nie panujemy w sobie i czego nie ukierunkowaliśmy w moc życiową.

Przypisanie tego drugiemu człowiekowi daje nam pozór kontroli?

Widać to choćby w mechanizmie polowania na czarownice. Przypisanie określonym osobom całego zła pozwalało wspólnotom, instytucjom i oprawcom nie konfrontować się z własną przemocą, lękiem, pogardą, dominacją. W podobny sposób mężczyźni albo kobiety nienawidzący dziś innych pokazują prawdę o tej części siebie, której nie potrafią przyjąć we własnym wnętrzu.

Można powiedzieć, że w wojnie płci szczególnie trudno zaakceptować fakt, że kobiety i mężczyźni mogą przejawiać podobne mechanizmy i zachowania: manipulację, bezwzględność, zależność, agresję, materializm czy potrzebę kontroli. Tego nie możemy znieść, dlatego toniemy w stereotypach, nie widząc zupełnie, że niekiedy robimy dokładnie to, co zarzucamy drugiej stronie.

W internetowych narracjach część mężczyzn projektuje na kobiety materializm i brak seksualnej lojalności, nie widząc, że historia relacji między płciami była od początku związana z walką o zasoby, statusem, ekonomiczną zależnością, przemocą wojenną i podwójnymi standardami seksualnymi. Część kobiet zarzuca mężczyznom okrucieństwo i bezwzględność, nie widząc, że kobiety, w warunkach zależności i ograniczonego dostępu do władzy, także wykształcały strategie przetrwania oparte na kalkulacji i emocjonalnym dystansie.

Podsumowując, obie strony nie chcą dostrzec, że podobny potencjał może istnieć także w nich samych, niewyrażony, nieuświadomiony albo niekontrolowany.

Jak projektujemy dziś na siebie nawzajem?

Obserwując współczesną wojnę płci w internecie, widać projekcję w działaniu na ogromną skalę. Mężczyźni, którzy nie przepracowali własnego lęku przed odrzuceniem, mogą widzieć w kobietach zimne manipulantki. Kobiety, które noszą w sobie nieprzetrawiony gniew wobec konkretnych mężczyzn z przeszłości, mogą rozciągać go na całą płeć i widzieć w każdym potencjalnego sprawcę.

Nie oznacza to, że indywidualna krzywda nie była realna. Była. Ale projekcja pojawia się wtedy, gdy ból z konkretnego doświadczenia zaczyna zamalowywać całą rzeczywistość, a każdy człowiek z danej grupy staje się nośnikiem naszego wewnętrznego demona.

Gdzie zasada lustra przestaje działać?

Opiszmy sytuację, w jakiej ta popularna interpretacja projekcji robi najwięcej szkody.

„Zasada lustra”, w wersji krążącej po internecie, głosi mniej więcej: „przyciągasz to, czym jesteś” albo „to, co widzisz w innych, istnieje w tobie”. Niestety to przekonanie może prowadzić do nadużycia, które w skrajnych przypadkach staje się formą piętnowania osoby poszkodowanej.

Jeśli dziecko zostaje napadnięte na podwórku, nie jest to informacja o wnętrzu dziecka. Przede wszystkim jest to informacja o sprawcy, który dopuścił się przemocy, a czasem także o braku wystarczającej ochrony ze strony dorosłych lub systemu. Jeśli ktoś pada ofiarą przemocy, oszustwa czy manipulacji, nie oznacza to, że „sam to wytworzył” albo że jego cierpienie jest tylko projekcją. Ustalmy fakty. Jest sprawca, który podjął konkretną decyzję, i jest krzywda, która wymaga nazwania wprost. Jest też system, który nie zawsze tworzy bezpieczne warunki do życia, oraz kultura, która zbyt często premiuje oprawców, dlatego czują się bezkarni i podejmują swoje agresywne działania.

To nie znaczy, że osoba skrzywdzona nie będzie później przeżywała świata przez filtr własnych zranień. Niestety, po doświadczeniu przemocy mogą pojawić się nadmierna czujność, nadgeneralizacja lęku, trudność w zaufaniu czy skłonność do widzenia zagrożenia także tam, gdzie go nie ma.

Ale to są wtórne skutki zranienia, a nie dowód, że sama przemoc była projekcją ofiary. Odpowiedzialność za przemoc pozostaje po stronie sprawcy.

Są to rzeczy oczywiste z punktu widzenia świeckiego prawa i etyki, ale wciąż bywają nieoczywiste w niektórych religijnych i pozareligijnych narracjach. „Bóg chciał, by to dziecko zostało napadnięte”, „przyciągnął złodzieja, bo sam jest złodziejem”, „na pewno to dług z poprzednich wcieleń”. Takie przekonania mogą prowadzić do wtórnej wiktymizacji, czyli ponownego zranienia osoby przez przerzucanie na nią odpowiedzialności za cudzą przemoc.

Mechaniczne stosowanie „zasady lustra” do każdej sytuacji skrzywdzenia nie jest tylko błędem intelektualnym, lecz staje się formą poniżenia przykrytą duchowym żargonem.

Pojęcie projekcji powinno być więc narzędziem autorefleksji, nie narzędziem do rozgrzeszania tych, którzy dopuszczają się aktów przemocy. Przemoc, która się dzieje, jest przemocą. Kłamstwo jest kłamstwem. Projekcja pojawia się wtedy, gdy do realnego zdarzenia dokładamy coś, czego nie potrafimy rzetelnie zweryfikować, a co pochodzi z naszego nieuświadomionego materiału.

O mechanizmie lustra i projekcji możemy mówić wtedy, gdy na przykład uważam kogoś za agresora, choć ta osoba nim nie jest, albo gdy na podstawie jednego zachowania dopisuję komuś całą tożsamość demona. Doskonale to widać w wojnie damsko-męskiej, czy wojnie politycznej.

Stwierdzenie faktu to nie jest ani lustro, ani projekcja?

A zatem przećwiczmy to. Jeśli ktoś cię okłamał i posiadasz na to dowód, to jest fakt. Jeśli ktoś złamał obietnicę, nie przyszedł, ukrył prawdę, skrzywdził cię działaniem lub zaniechaniem, to również są fakty. Nazwanie tego wprost nie jest projekcją ani osądem. Nie jest też brakiem pracy nad sobą. Jest elementarną uczciwością wobec rzeczywistości i trafną oceną zachowań oraz obserwacji. Do tego właśnie prowadzi praktyka uważności i moralnego rozróżnienia: rozpoznania, co jest szkodą, a co pożytkiem, co warto wspierać, a czemu należy stawiać granice.

Projekcja pojawia się wtedy, gdy przypisujemy komuś intencje, cechy lub motywacje, których nie mamy jak zweryfikować i które bardziej mówią o naszym wewnętrznym świecie niż o tej osobie.

Powiedzenie osobie, która cię okłamała: „skłamałeś mi”, nie jest projekcją. „Jesteś złym człowiekiem, bo wszyscy tacy jesteście”, już może nią być.

Różnica między stwierdzeniem faktu a projekcją leży właśnie tutaj: fakt odnosi się do konkretnego zachowania, które można zaobserwować. Projekcja odnosi się do tożsamości, charakteru lub intencji, które nakładamy na kogoś, nie mając na to dowodów. Czasem jedno i drugie współwystępuje. Ktoś naprawdę mógł skłamać, ale to nie znaczy jeszcze, że wiemy na pewno, kim jest, co czuł i jakie były wszystkie jego motywacje. Dlatego komunikacja międzyludzka i podejmowanie trudnych tematów są niezbędnymi elementami wspólnego rozpoznania, empatii i rozwoju.

Mylenie tych dwóch rzeczy (projekcji i faktu) prowadzi do sytuacji, w której ludzie przestają ufać własnej percepcji. Słyszą „to twoja projekcja” w odpowiedzi na każdą próbę nazwania tego, co realne, i zaczynają wątpić w siebie zamiast przyjrzeć się zachowaniu osoby, która ich skrzywdziła. To bywa formą psychologicznego unieważniania, a w relacjach opartych na manipulacji i przewadze może pełnić funkcję gaslightingu. Z autorefleksją i duchowością nie ma to nic wspólnego.

Psychologia głębi uczy rozróżnienia, nie zatarcia granicy. Na rzeczywistość patrz trzeźwo i demontuj swoje demonizujące lub idealistyczne filtry. Projekcji szukaj tam, gdzie emocja staje się nieproporcjonalna, obsesyjna, gdzie widzisz w kimś nie człowieka, lecz uosobienie własnego lęku, wstydu albo gniewu.

Doskonale widać to dzisiaj w wojnie internetowej, gdy mizogini i mizoandryczki przypisują drugiej płci odpowiedzialność za wszystko, co najgorsze w świecie, w tym również winę za własne krzywdy. Zamiast rozpoznać osobiste zranienie i wziąć odpowiedzialność za trafne rozróżnienie, że to nie płeć jest zła, lecz konkretne mechanizmy przemocy, ludzie coraz mocniej zapadają się w plemienne narracje.  Plemię mężczyzn przeciwko plemieniu kobiet i odwrotnie. Internet nadał temu absurdowi niespotykaną wcześniej widoczność i tempo rozprzestrzeniania, odsłaniając zbiorowe cienie, które coraz częściej przemawiają naszymi ustami. Choć na szczęście ten absurd dotyczy tylko części ludzi, internet sprawia wrażenie, jakby cała przestrzeń publiczna była zdominowana przez wojnę płci.

Z mojej perspektywy problemem nie jest sama płeć, lecz system społeczny, który historycznie premiował dominację, hierarchię i dostęp do cudzych zasobów. W takim układzie zarówno kobiety, jak i mężczyźni mogą być jednocześnie sprawcami, ofiarami i narzędziami większych struktur przemocy.

Co zrobić ze zbiorową projekcją?

Zanim powiesz o kobietach albo mężczyznach, że wszyscy są zimni, agresywni czy manipulacyjni, zatrzymaj się na chwilę. Zapytaj siebie: czy ta cecha mogłaby być także moja, gdybym znalazł się w innych okolicznościach? Czy gdzieś w środku noszę jej wersję, której się wstydzę albo nie chcę widzieć? A może nie chodzi o projekcję, lecz o zranienie, które każe mi spodziewać się wszędzie tego samego bólu?

Jeśli odpowiedź brzmi tak, to jest materiał do pracy osobistej.  Emocje związane z niewyrażoną traumą, wewnętrzne napięcie, które każe ci szukać winnego wszędzie dookoła, często zniekształcają obraz rzeczywistości. Niekiedy człowiek zraniony, jeśli nie konfrontuje się ze swoim bólem, zaczyna odtwarzać wobec innych to, czym sam został naznaczony. Nie jest to reguła ani wyrok, ale ryzyko, którego nie powinno się lekceważyć.

Jeśli jednak to, co widzisz, jest po prostu czyimś konkretnym zachowaniem, które narusza twoje granice, zaufaj temu. Nazywaj rzeczy po imieniu i odchodź, jeśli trzeba. Edukuj otoczenie i stawiaj granice ludziom, którzy wolą nakręcać się nienawiścią. Ziemia to nasz dom, a w tym domu mężczyźni walczą z kobietami i odwrotnie, podczas gdy system tylko zarabia na naszych wzajemnych żalach. Tam, gdzie dwóch się bije, trzeci zawsze skorzysta.

Trudno jest przyjąć fakt naszej dorosłości: system nie zawsze zabezpiecza nasze prawa w taki sposób, by ludzie bezwzględni, niezależnie od płci, nie mieli dostępu do naszych zasobów.

Fakty o ludzkości – dlaczego nikt nas tego nie nauczył?

Prawda o ludzkości zawsze była brutalna. Tam, gdzie są zasoby, znajdzie się ktoś, kto będzie próbował na nich żerować. Nikt nie uczy nas od najmłodszych lat, że świat jest złożony, a część ludzi może być niebezpieczna, mimo miłego wizerunku, pięknych słów i deklaracji dobrych intencji. Jeśli ktoś jest miły, nie oznacza to wcale, że ma dobre zamiary. Człowieka poznajemy nie tylko po słowach, lecz przede wszystkim po spójności między deklaracjami a zachowaniem, zwłaszcza w chwilach próby.

A potem tracimy lata życia i pieniądze, lądujemy w tragicznym położeniu, bo kierowaliśmy się ideałami miłości zamiast wiedzą o stylach przywiązania i archetypowych dynamikach ról trójkąta dramatycznego. Ta wiedza nie daje pełnej ochrony, ale pozwala szybciej rozpoznawać powtarzalne schematy relacyjne.

Skąd jednak moje pokolenie miało o tym wiedzieć? Dorastaliśmy nierzadko w religijnych iluzjach, w czasach, gdy wiedza psychologiczna nie była jeszcze na wyciągnięcie ręki. Była za to walka o przetrwanie i tytaniczna praca w obszarze traum rodzinnych i zawodowych, bo po drodze dysfunkcyjnego rodzica zastępowaliśmy przemocowym szefem albo partnerem.  Niektórym z nas udało się zatrzymać błędne koło nadużyć i nie wchodzić w nie więcej. Częściowo zupełnie inaczej wychowujemy nasze dzieci, a częściowo mamy poczucie wykorzystywania, bo wielu z nas życie przeorało za mocno.

Zamiast ślepej teorii lustra – świadomość, która widzi złożoność świata?

Psychologia głębi nie jest jednak religią winy. Jest zaproszeniem do uczciwości. A uczciwe spojrzenie na siebie zaczyna się od pytania: czego chcę od drugiego człowieka, jeśli mam na jego punkcie taką obsesję, że obwiniam go o zło tego świata? Jaka moja krzywda nie została objęta i w należyty sposób zadośćuczyniona? Czego domagam się dziś od kobiet albo mężczyzn, próbując nieświadomie odzyskać miłość, uwagę i uznanie, których zabrakło mi w dzieciństwie?

Jeśli ktoś uważa się za patriotę, a jednocześnie bierze agresywny udział w wojnie damsko-męskiej, zaprzecza temu, co w patriotyzmie najważniejsze: trosce o wspólnotę. Kochanie swojego narodu nie polega na szczuciu jednych ludzi przeciwko drugim. Polega na budowaniu przestrzeni, w której można rozmawiać, rozróżniać, stawiać granice i nie zamieniać drugiego człowieka w nosiciela całego zła.

Patriotyzm dzisiaj to nie tylko pamięć, symbole i wielkie słowa. To także codzienna odpowiedzialność za język, którym opisujemy siebie nawzajem. To prawo do godności i szacunku, niezależnie od płci, wieku, poglądów i doświadczeń. To umiejętność zobaczenia, że kobiety i mężczyźni nie są wrogimi plemionami, lecz współtwórcami tego samego świata.

Nie oznacza to zgody na przemoc. Nie oznacza milczenia wobec krzywdy. Nie oznacza naiwnego pojednania bez prawdy i zadośćuczynienia. Oznacza coś trudniejszego: zdolność odróżnienia sprawcy od całej grupy, faktu od projekcji, bólu od nienawiści, a słusznego gniewu od ślepej zemsty.

Tak jak w rozwoju osobistym uczymy się mieścić w sobie własny cień, tak w wymiarze zbiorowym musimy nauczyć się mieścić różnorodność ludzi. Także tych, którzy odbiegają od naszych wyobrażeń o tym, jaki „powinien” być mężczyzna i jaka „powinna” być kobieta.

Oczywiście pomieszczenie różnicy nie oznacza akceptacji dla zachowań przemocowych. One mogą pojawiać się niezależnie od płci i wieku, choć ich formy, skala i społeczne przyzwolenie bywają różne. I właśnie tutaj najczęściej się gubimy: widzimy drzazgę w oku bliźniego, a za własną belkę nie bierzemy odpowiedzialności.

Dojrzałość psychiczna zaczyna się tam, gdzie przestajemy pytać wyłącznie: „co oni nam zrobili?”, a zaczynamy pytać także: „w jaki sposób ja sam uczestniczę w tym, co niszczy wspólny świat?”.

Kiedy lustro przestaje służyć prawdzie, a zaczyna służyć nienawiści, nie jest już narzędziem przebudzenia, tylko staje się kolejną bronią.

Zgadzasz się?

Farida Sorana

Jestem psychologiem, terapeutką, a także mentorką rozwoju osobistego i duchowego.

Napisałam książkę o integracji Cienia i procesie stawania się Całością – Mandala Cienia, która sprzedała się już w ponad 5000 egzemplarzach i jest dostępna w wersji papierowej oraz ebook.

Pomagam przechodzić przez kryzysy i ciemne noce, odkrywać siebie i swoją Drogę. Od 15 lat towarzyszę ludziom w procesach przebudzenia i transformacji życia.

Moje teksty trafiły już do 2,5 miliona czytelników. Z mojej twórczości regularnie korzystają dziesiątki tysięcy osób, a blisko 3000 klientów przeszło ze mną proces przemiany.

Mój zweryfikowany profil psychologa znajduje się na Znanym Lekarzu.